Ochrona krajobrazu kulturowego w Programie Odnowy Wsi
Program Odnowy Wsi wywodzi się z krajów Europy Zachodniej i sięga swoją historią siedemdziesiątych lat XX w. Pierwsze działania notuje się w Bawarii i Badenii-Wirtembergii, a następnie w Dolnej Austrii. Obecnie realizowany jest w większości krajów europejskich.
W Polsce Program Odnowy Wsi znalazł podatny grunt do rozwoju na Opolszczyźnie, gdzie działa bardzo dobrze już od 1997 r. Za przykładem tego regionu do programu przyłączają się coraz liczniejsze wsie, m.in. pomorskie i śląskie.
Ideą Programu Odnowy Wsi jest aktywizacja mieszkańców, zainteresowanie ich własną wsią i bardzo szeroko pojętą tożsamością miejsca, tradycją i kulturą, przy równoczesnym zapewnieniu wszelkich osiągnięć współczesnej techniki. Należy podkreślić, że Program Odnowy Wsi nie ogranicza się jedynie do konserwatorskiej ochrony zabytków i tworzenia skansenów z reliktów budownictwa wiejskiego, nie jest też akcją narzuconą odgórnie w trybie administracyjnym ani nie popiera idei upodobniania wsi do miasta i bezkrytycznego przenoszenia wzorców miejskich na wieś.
Istotną zachętą do przystępowania poszczególnych sołectw do Programu Odnowy Wsi jest szansa na uzyskanie dotacji unijnych.
Zaletą obszarów wiejskich jest to, że są przeciwstawieniem zurbanizowanych terenów miejskich. Przypisana do nich otwarta przestrzeń, zieleń i spokój kształtowały się przez wiele lat bez większych problemów, a wynikało to z naturalnego układu - wieś to ludzie zajmujący się rolnictwem. Przemiany zachodzące na tych obszarach zaczęły prowadzić do bezpowrotnego zanikania ich specyficznego charakteru. Zmiany te dotyczą nie tylko przestrzeni, jej widzialnej strony, ale również strony duchowej życia na wsi, jej tradycji i kultury. Uprzemysłowienie rolnictwa, wprowadzanie nowych, miejskich standardów w budownictwie i infrastrukturze oraz odmiennego stylu życia powoduje zacieranie się różnic między wsią i miastem. Obszary wiejskie, kształtowane wcześniej przez ludność zajmującą się rolnictwem, miały zdecydowanie odmienny krajobraz od miasta, wynikający z układu przestrzennego poszczególnych miejscowości i podziału gruntów. W wyniku zmian w gospodarowaniu tereny te zaczęły niebezpiecznie zbliżać się wyglądem do miast. Mieszkańcy wsi, dążąc do podniesienia standardu życia, zapominają o tym, co dla nich najważniejsze - o miejscu, w którym żyją, przyciągającym swoim klimatem i odmiennością.
Wieś, która wcześniej zajmowała się nie tylko produkcją, ale również dystrybucją lokalnych towarów, obecnie stała się rynkiem zbytu dla hurtowni i sklepów sprowadzających artykuły z innych części kraju lub z zagranicy. Mieszkańcy tracą zatrudnienie w rolnictwie, przez co zmuszeni są do poszukiwania innych źródeł dochodów. Niejednokrotnie we wsiach panuje postawa biernego oczekiwania na coś lub kogoś, a najlepiej na pomoc finansową z zewnątrz, która odbierana jest przez mieszkańców jako jedyna możliwość rozwoju. Dla młodych ludzi najczęściej wybieraną drogą na przyszłość jest ucieczka do miasta.
Długofalowy rozwój obszarów wiejskich nie jest możliwy bez uwzględnienia wszystkich aspektów życia na wsi z równoczesnym zachowaniem ich „wiejskiego" charakteru. Odnowa Wsi jest jedną z możliwości ożywienia terenów wiejskich w bardzo szerokim zakresie. Istotą Programu Odnowy Wsi jest jego wieloaspektowość. To nie tylko dbałość o bezpośrednie otoczenie i elewacje budynków czy porządkowanie przestrzeni publicznej, ale również pielęgnowanie dawnych tradycji lub tworzenie nowych, przez co wzmacniają się więzi społeczności lokalnych. Nie można pomijać w tych działaniach interesu poszczególnych jednostek, jednakże jest on podporządkowany działaniom ogólnym i wizji dla całej miejscowości.
Podstawą działania Programu Odnowy Wsi jest inicjatywa oddolna. Program przenosi proces planowania i w znacznym stopniu odpowiedzialności za realizację zamierzenia z poziomu gminy na poziom sołectwa. Rośnie znaczenie sołtysa i rady soleckiej, a co najważniejsze, społeczności wiejskiej. Bez udziału mieszkańców wsi nawet najlepsze pomysły nie miałyby szans powodzenia, mogą zaistnieć tylko chwilowo. Pobudzenie aktywności lokalnej nie jest sprawą prostą, jednakże jeden pozytywny przykład jest często początkiem lawinowo następujących po sobie zmian na lepsze.
Fot. 1. Oryginalne ściany we wsi Ottenschlag (Austria)
Realizacja Programu Odnowy Wsi w Europie
Postępujące procesy unifikujące życie we wsiach, powodujące zanikanie tradycyjnego sposobu życia i umiastowienie wsi, były inspiracją do powstania w latach 70. ubiegłego stulecia idei Programu Odnowy Wsi na terenie Niemiec, w Bawarii i Badenii-Wirtembergii. Początkowo wiązało się to ze scalaniem gruntów, wraz z którym należało sporządzić plan odnowy wsi. Jednakże już od 1976 r. prowadzenie Odnowy Wsi stało się wymogiem usankcjonowanym ustawą. W latach 70. i 80. idea ta znalazła swoich zwolenników w kolejnych regionach Niemiec, a także na terenie Dolnej Austrii. Pierwotnie jej celem było przede wszystkim polepszenie warunków życia (co łączy się z odpowiednim rozwojem infrastruktury), stworzenie nowych miejsc pracy oraz odejście od tak typowej dla miasta anonimowości. Ważną sprawą było, żeby mieszkańcy identyfikowali się z miejscem, w którym żyją, doceniając jego niepowtarzalną wartość. Z upływem lat zwrócono również uwagę na potencjał tkwiący w środowisku i odnawialnych źródłach energii, próbowano także osiągnąć ekonomiczną samowystarczalność wsi. Istotne stało się ratowanie starych zawodów i obiektów, dbałość o zachowanie dawnych układów wsi oraz dostosowanie nowego budownictwa do regionalnego1. Rozpowszechnienie się Programu wywołało potrzebę wymiany doświadczeń, stąd w 1987 r. odbył się Pierwszy Europejski Kongres Odnowy Wsi. Niezaprzeczalna wartość terenów wiejskich, ich rozwój, a jednocześnie ochrona były motywem zawiązania Europejskiej Wspólnoty Roboczej (ARGE) ds. Rozwoju Terenów Wiejskich i Odnowy Wsi, z siedzibą w Wiedniu. Oficjalnie powstała ona w 1989 r., a początkowo liczyła kilku członków-założycieli z terenu południowych Niemiec: Bawarii, Hesji, Dolnej Austrii, Tyrolu i Styrii. Obecnie zrzesza 20 członków z 10 państw europejskich: Austrii, Belgii, Czech, Luksemburga, Niemiec, Polski, Słowacji, Słowenii, Węgier i Włoch. Pomimo różnic w realizacji programów (np. w Dolnej Austrii kładzie się główny nacisk na stronę duchową życia wiejskiego, na kształtowanie więzi międzyludzkich, natomiast w Niemczech priorytetem jest polepszenie jakości życia) końcowy efekt jest taki sam - aktywizacja całego społeczeństwa wiejskiego. ARGE organizuje coroczne objazdy studyjne, mające na celu przedstawienie osiągnięć wsi w dwóch wybranych krajach.
Program Odnowy Wsi zmieniał się z biegiem czasu. Początkowo dotyczył jedynie poszczególnych miejscowości, w których porządkowano przestrzeń prywatną i publiczną, jednakże z czasem zaczął obejmować projekty całościowe dla konkretnych wsi, a następnie całe regiony, przez co zwiększał szansę rozwoju każdego uczestnika.
Jednym z działań motywujących jest organizowany co dwa lata od 1990 r. konkurs o Europejską Nagrodę Odnowy Wsi. W 2002 r. uczestniczyły w nim cztery miejscowości z Polski: Brożec z Opolszczyzny, Jasienica ze Śląska, Lewkowo Stare z Podlasia i Ostrowiec z województwa zachodnio-pomorskiego.
Fot. 2. Piękno architektury kamiennej we wsiŻyrowa (Opolszczyzna)
Program Odnowy Wsi w Polsce
Pierwsze próby wprowadzania Programu Odnowy Wsi w Polsce miały miejsce w byłym województwie legnickim, miały one jednak charakter lokalny. Użycie terminu „odnowa wsi" łączy się dopiero z województwem opolskim, gdzie od 1997 r. program ten jest realizowany z powodzeniem w pełnym zakresie i ma zasięg regionalny. Powodzenie działań z nim związanych na tym terenie wzbudziło zainteresowanie w innych częściach kraju. Kolejnym regionem, wdrażającym skutecznie idee Odnowy Wsi, od 2001 r. jest województwo pomorskie, od 2002 r. powiat nakielski czy województwo śląskie, w którym Śląski Związek Gmin i Powiatów wdrażał program pilotażowy od 2002 r. Obecnie można już powiedzieć, że Program Odnowy Wsi znany jest w całym kraju, co oczywiście nie jest równoznaczne z szerokim zasięgiem jego oddziaływania.
Model przebiegu procesu odnowy został opracowany na podstawie doświadczeń województwa opolskiego w latach 1997-2003 przez Ryszarda Wilczyńskiego, pełnomocnika Zarządu Województwa Opolskiego ds. Odnowy Wsi. Obejmuje on cztery następujące po sobie fazy: inicjalną, początkową, zaawansowaną i całościową.
9.0 - 1 głos - 
Ochrona krajobrazu kulturowego byłej kopalni Julia w Wałbrzychu
